Eski bir alacağın bugünkü karşılığı nasıl bulunur?
2022'de doğmuş 50.000 liralık bir alacak bugün hâlâ 50.000 lira mı? Hukuken evet, ekonomik olarak hayır. Aradaki farkı kapatmanın iki ayrı yolu var ve ikisi birbirinin alternatifi: alacağı bir fiyat endeksiyle güncellemek ya da geciken ödeme için faiz istemek.
Bu araç ikisini yan yana hesaplıyor. Sebebi basit: hangisinin daha yüksek çıktığı döneme göre değişiyor. Enflasyonun faiz oranlarının üzerinde seyrettiği yıllarda endeks güncellemesi öne geçiyor, faizlerin yüksek olduğu dönemlerde faiz. Tek bir sayı gösteren hesaplayıcı bu bilgiyi saklıyor.
Endeks güncellemesi ne yapıyor?
Alacağın doğduğu aydaki endeks değeriyle bugünkü endeks değerinin oranını alıp tutarı çarpıyor. İcra ve alacak davalarında genellikle Yİ-ÜFE (yurt içi üretici fiyat endeksi) kullanılıyor; TÜFE seçeneği de var, çünkü bazı taleplerde tüketici fiyatları esas alınıyor.
Ekranda yalnızca sonuç değil, kullanılan iki endeks değeri de yazıyor. Böylece hesabı bir bilirkişi raporuyla ya da karşı tarafın hesabıyla karşılaştırmak mümkün oluyor.
Faiz tarafı: oran tek değil
Faiz hesabında en sık yapılan hata, bütün döneme tek bir oran uygulamak. Oysa kanuni faiz oranı 1 Haziran 2024'te %9'dan %24'e çıktı ve 31 Temmuz 2026'dan itibaren sabit olmaktan çıkıp Merkez Bankası reeskont oranına bağlı bir formüle bağlandı. Ticari işlerde ise Merkez Bankası'nın avans oranı kanuni faizden yüksekse o uygulanıyor ve o oran son üç yılda dokuz kez değişti.
Araç bu yüzden dönemi oran değiştiği her günde bölüyor ve tabloyu satır satır gösteriyor: hangi tarih aralığında, kaç gün, hangi oranla ne kadar faiz işlediği. Bu döküm, hesabın karşı tarafça denetlenebilmesi için gerekli.
İki sonuç toplanmaz
Endeks güncellemesi paranın değer kaybını, faiz ise ödemenin gecikmesini karşılıyor. İkisini toplamak aynı zararı iki kez istemek olur. Hangisinin talep edileceği dosyanın koşullarına bağlı; araç size karar vermiyor, iki rakamı da gösteriyor.
Verinin tarihi ekranda
Endeks serisi TÜİK bültenlerine, faiz oranları Resmî Gazete ve Merkez Bankası yayınlarına dayanıyor; ikisinin de hangi tarihe ait olduğu sonucun altında yazılı. Seçtiğiniz ay elimizdeki serinin dışındaysa araç hesap yapmıyor, eski veriyle üretilmiş yeni bir sayı, hiç sayı olmamasından kötüdür.
Kira sözleşmesindeki artış oranını arıyorsanız o ayrı bir hesap: kira artışı hesaplama aracı TBK 344 tavanını uyguluyor.
Nasıl kullanılır?
- Tutarı ve tarihleri girin, Alacağın tutarını, doğduğu ayı ve güncellemek istediğiniz ayı seçin. Güncelleme ayını boş bırakırsanız elimizdeki en son veri ayı kullanılır.
- Endeksi ve faiz türünü seçin, İcra takiplerinde genellikle Yİ-ÜFE kullanılır. Faiz tarafında ticari iş söz konusuysa ticari temerrüt faizini seçin; oran, Merkez Bankası avans oranıyla kanuni faizin yüksek olanıdır.
- İki sonucu karşılaştırın, Endeksle güncellenmiş tutar ile faizli tutar yan yana görünür. Faiz tablosunda her oran döneminin gün sayısı ve tutarı ayrı satırda yazılıdır.